Jak wobec tego zachowa się Europa? Skrajne scenariusze to albo pójście drogą, którą wyznacza właśnie Trump, czyli odchodzenie od wartości demokratycznych i stawianie na politykę twardej ręki, rzekomo dla dobra społeczeństwa, ale tak naprawdę z korzyścią dla najbogatszych. Z drugiej strony można sobie wyobrazić potraktowanie bardziej serio wartości socjaldemokratycznych, które są konstytutywne dla powojennej Europy.

Wracając do pytania, jak to, co dzieje się w Stanach, wpłynie na Europę. Świat niewątpliwie potrzebował jakiegoś rodzaju dekonstrukcji, bo doszliśmy w wielu miejscach do ściany. Wzrost oparty wyłącznie na rosnącej konsumpcji, ogromne rozwarstwienie społeczne, które pojawiło się w ostatnich latach (na samym rynku amerykańskim od lat 70. o kilkaset proc. wzrosła efektywność przy w zasadzie płaskim poziomie wzrostu płac – 60 proc. amerykańskiego społeczeństwa żyje od pierwszego do pierwszego) spowodował, że ludzie coraz bardziej wątpili w dotychczasowe modele gospodarcze i obietnice rozwoju, szukając alternatyw.

Widać to też w Europie. Objęcie władzy przez Trumpa spowodowało coraz pewniejsze kroki w kierunku wspólnej polityki obronnej czy tworzenia wspólnych funduszy dotyczących rozwoju (np. fabryki AI, w tym jedna z nich – konsorcjum PIAST – w Polsce). To oczywiście ciągle kropla w morzu, ale jednak Europa się budzi.

Mamy tendencję do krótkoterminowości. Tak było choćby z kopalinami czy plastikiem. Lista jest długa. Dlatego powtórzę raz jeszcze wcześniejszą myśl, że  czasem musimy zacząć coś tracić, żeby pojąć tego wartość.  A nawet czasem wręcz musimy coś utracić. Od wielu lat mówię o wadze długoterminowego spojrzenia, potrzebie tak zwanych pozytywnych rebeliantów. Mam nadzieję, że obecny poziom frustracji wyzwoli takie postawy. I tak jak Trump dokonuje dekonstrukcji status quo, będą liderzy, którzy negując zastany stan rzeczy, zaproponują nowe rozwiązania bazując na fundamentalnych wartościach. Nie martwię się tym, jak powiedziałeś, że nie będzie czego zbierać. Bardziej zastanawia mnie cena, którą zapłacimy. Nie raz byliśmy w sytuacji zaczynania od nowa po potężnych kryzysach, wojnach. Myślę, że to symboliczne, że rozmawiamy, akurat gdy zaczęła się kalendarzowa wiosna, która pokazuje, że świat ma zdolność odradzania się.

Jednocześnie bardzo martwi mnie jakość przywództwa. W Polsce mamy ogromny niedobór strategicznego myślenia. Brakuje nam jasnej wizji: Jaki mamy pomysł na przyszłość? Na czym faktycznie chcemy się skoncentrować? Wielokrotnie powtarzam, że Polska stoi przed ogromną szansą zmian geopolitycznych, przebudowy globalnych łańcuchów dostaw, które mogą być oparte już nie tylko na taniej sile roboczej, ale na bardzo wykwalifikowanych kadrach. Jednocześnie wszyscy widzimy ogrom ograniczeń związanych z tym, że mamy wysokie koszty energii, co podważa naszą konkurencyjność w wyścigu technologicznym. Mamy też choćby ograniczenia związane z dostępem do kapitału.